jueves, 23 de noviembre de 2017

O valor do trauma



Juan Carlos Fernández Naveiro
                      
“La cordillera”, un recente thriller político que deriva cara a intriga psicolóxica (Santiago Mitre dirixindo ao gran Ricardo Darín) ten unha secuencia sorprendente: a filla do protagonista, unha moza que arrastra un pasado conflitivo, é sometida a sesións de hipnose nas que afloran recordos dun pasado familiar que ela non puido ter de por si. Sorprendeume esa idea do recordo traumático asociado a experiencias alleas que nos enlazan cos antepasados e, máis aló, coa comunidade de orixe na que cada un -para ben e para mal- insérese, esa “estraña comuñón do destino” á que se refería Carl Gustav Jung.
Atopei a mesma idea elaborada desde a ciencia no libro “Más allá del Yo” do psicólogo Mario Salvador, onde aparece a «transmisión transxeracional do trauma», referíndose ás experiencias e recordos dunha comunidade que pasan de adultos a nenos e chegan a incidir na propia herdanza biolóxica -estúdao a epixenética-, podendo impactar en forma de disfuncións de todo tipo: enfermidades, violencia, incremento da morbilidade.
De charla un día co autor sobre esta cuestión saíron a relucir exemplos de prisioneiros dos campos de concentración nazis que deron forma a unha certa “memoria xudea” dos campos que se reactualizaba nos seus descendentes, e no seu libro menciona a potencia traumática do recordo dos “paseados” da Guerra Civil, ou dos emigrantes que confiren unha identidade borrosa e desarraigada a moitas familias en Galicia.
Levando o tema ao meu terreo, concordamos en que o trauma non era unha categoría só patolóxica senón que definía á condición humana como tal, porque todos somos produto de experiencias potencialmente traumáticas e das maneiras en que as resolvemos ou se enquistan na nosa psique, e as nosas aprendizaxes funcionan no fondo como terapias ou paliativos.
Pero á marxe do seu potencial significado antropolóxico, dada a súa capacidade para conformar memorias colectivas o trauma convértese en material propicio para un uso político, como saben ben os líderes de opinión e o nacionalismo de calquera tipo soubo aproveitar, elaborando discursos con forte carga emocional que remiten a antigos conflitos sen resolver. Como os soños elaborados a partir dun contido latente descoñecido, son discursos remisos á argumentación racional.
Esa carga emocional confire ao nacionalismo a forza dunha relixión, cos seus mitos de orixe, os seus mártires e as súas bandeiras, as súas fronteiras e as súas promesas de redención. Armado así de certezas o home disponse facilmente ao combate, mentres o diálogo e a dúbida -que son o terreo da verdade- son tachados de morneza. 
Para superar un conflito enquistado fai falta atopar unha terapia adecuada que o faga accesible ao discurso da razón, isto é, elaborar o trauma e traelo á conciencia; así se adquire «resiliencia», que inclúe a súa dose de aceptación do real. Como afrontar un trauma histórico? Neste caso no real que habería que asumir entra en xogo o outro -o non crente, o estranxeiro, o que non se sente patriota- como parte dun terreo necesariamente común no que establecer mediacións.
O diálogo cumpre esa función de hipnose colectiva que o noso país está a necesitar, se non queremos regresar cada un á trincheira da súa identidade. No libro de Mario Salvador atopo citadas dúas ideas que poden servir como marco para esa necesaria reprogramación. Unha do pioneiro da intelixencia artificial Marvin Minsky: “A principal actividade dos cerebros é cambiarse a si mesmos”; pero como tamén dicía un mestre zen: “Esfórzate por non ter demasiada esperanza nin demasiado medo”.
Son ideas operativas para superar unha situación traumática pero que tamén poden ter eficacia política: cambiarse un pobo a si propio é un acto de soberanía que pode chamarse reforma constitucional, refundación do pacto social ou dereito a decidir (as fórmulas poden variar), e non ter demasiado medo nen demasiada esperanza significa confiar no futuro, pero non empeñarse en roturalo coa obsesiva precisión dun arquitecto totalitario. Por tanto son nomes desa “terra incógnita” que chamamos liberdade, que,  como o trauma, debe asumirse como condición básica da existencia humana.

Publicado no Progreso o 18-11-2017

Cataluña: inventar un inimigo



Gonzalo Pérez López

Nestes momentos de confusión intelectual e de actitudes onde prima o visceral sobre o racional, alentadas sen recato polo poder establecido co fin de extraer delas suculentos réditos, Cataluña convértese no campo de operacións para despregar o seu poderoso arsenal de recursos para logralo. Independentemente do tufo a retorceduras da realidade, truculencias, exclusións e intereses espurios que destila o papel das elites respectivas no conflito, a reflexión básica, que me provoca serias dúbidas, pasaría por dilucidar se o movemento cidadán catalán pode coadxuvar ou non ao obxectivo dunha humanidade universalmente libre, democrática, solidaria e socialmente xusta, pero a complexidade do tema desborda o marco deste artigo.
Hai, sen embargo, temas tanxenciais ao problema que poderían axudarnos a entender as reaccións que suscita. Un deles, sobre o que esbozarei algunhas ideas a considerar, é a construción do ‘inimigo externo’ ou da súa variante complementaria o ‘inimigo común’. Esta manifestación dexenerada da práctica política, que puidera parecer obsoleta polo seu manido uso desde tempo inmemorial, continúa dando hoxe excelentes resultados aos que, mediante o control masivo da cidadanía, aspiran a ampliar, se cabe, o seu poder.
A conversión de Cataluña en inimigo a bater foi despregado progresivamente para potenciar os prexuízos nos que se asentan as actitudes que pretenden provocar. Como contribución fundamental á consecución do obxectivo do Goberno español, as macroempresas de comunicación afíns ao mesmo, a inmensa maioría, practican o efecto burundanga política pervertendo a linguaxe (secesionismo, racismo, sedición, xenofobia…) para caracterizar aos potenciais inimigos e, por extensión, para estigmatizar aos que se resistan a sumarse á tenebrosa visión da indisolubilidad de la patria e sosteñan, desde presupostos de racionalidade democrática, o dereito a decidir do pobo catalán como a única opción válida para resolver o conflito. A reiteración abafante desas mensaxes unidireccionais acaba dobregando a vontade dos receptores.
Comezan, entón, a recrutar levas para unha cruzada orientada a converter en nacionalista español a calquera descarreirado. Asentados sobre esa ficción monolítica que denominan España, éncheselles a boca falando de democracia, pero non a practican; apelan ao patriotismo, pero evaden impostos e colocan os cartos en paraísos fiscais; falan de legalidade, pero se financian ilegalmente e esquilman as arcas públicas desde as institucións; entronizan Europa, pero só a do capital financeiro; apelan ao estado de dereito, pero acomodan o poder xudicial aos seus intereses particulares; abrazan e consideran intocable a constitución do 78, negociada cos prebostes da ditadura baixo a ameaza dun golpe de estado, pero incumpren a parte máis social e a cambian (artigo 135), en comandita coa outra parte do bipartidismo amigo, para dar prioridade ás esixencias do capital sobre os intereses dos máis vulnerables.

Con tan falaz bagaxe, non resulta doado explicar as masivas adhesións aos seus presupostos. Pero os cruzados, tan imbuídos están desa visión simplista e maniquea de que o mundo está escindido entre bos e malos (constitucionalistas e anticonstitucionalistas, unionistas e separatistas, demócratas e antidemócratas …) que ata empregan equidistante a modo de insulto. Séntense partícipes dunha misión salvífica para preservar aos primeiros dos segundos e, aguilloados no seu ardor guerreiro (!a por ellos!) emprenden, convencidos, a marcha cara ó triunfo sobre o mal.
Rendible invento este de Cataluña como inimigo común porque os estrategos da manipulación foron quen de unir na cruzada, entre outros, aos traballadores que sofren precariedade cos que se aproveitan dela para incrementar plusvalía, aos que sofren as políticas neoliberais cos que as fomentan, aos desafiuzados cos que os desafiuzan, ás persoas honradas cos que fixeron da corrupción o seu modo de vida e de acción política, ao que sofren recortes de dereitos e liberdades cos que aproban a ‘lei mordaza’.
Como explicar este despropósito que parece materialmente imposible? Penso que pola sinerxía entre o papel do inimigo común creado como elemento cohesionador contra natura deses intereses antitéticos, o devastador efecto para a democracia do "atado y bien atado" dun franquismo, non tan residual como dicían, disposto a aflorar en canto atopa terreo aboado e a existencia dunha masa acrítica, vítima do individualismo excluínte, con ansia de encontrar ese inimigo compartido que lle dea seguridade psicolóxica e lle permita canalizar a agresividade que provoca a frustración acumulada pola invisibilidade á que está sometida.
Ademais, a voracidade patrimonializadora da dereita plutocrática non ten límite. Non só se apropia da riqueza, senón tamén da Constitución, do simbólico, dos sentimentos, de todo. Con ese caldo de cultivo, o exército mediático, apelando ás paixóns máis baixas da persoa mediante falacias e pseudoargumentos, ten fácil recrutar xente e cumprir co obxectivo de desviar a atención da problemática que realmente lle afecta.
Admito, entón, que ir a contracorrente dunha acción colectiva convertida en cruzada supón o risco obxectivo de ser arrasado polos obnubilados militantes. Asúmoo con afouteza e intento transitar pola russelliana "rexión da dúbida liberadora".

Publicado no Progreso o 4-11-2017

domingo, 29 de octubre de 2017

Poder e política




Elías Pérez Sánchez

Durante a II guerra mundial e baixo o mandato de Roosevelt, o vicepresidente de EEUU Henry Wallace converteuse nunha auténtica revelación dentro de Partido Demócrata polo seu talante progresista. Un dos seus discursos pronunciado en 1942 provocou un gran balbordo. Coñéceselle como o discurso do home común porque nunha pasaxe central, Wallace sinalou que o século que se iniciaría ao finalizar a guerra non sería coñecido como o “século americano” (slogan lanzado polo magnate Henry Loce, quen vía na guerra mundial unha oportunidade para impoñer un novo sistema mundial baseado no liderado internacional americano) senón como “o século do home común” e corrente, expresión na que subxacía unha visión cívica e republicana en frontal contraposición aos ideais imperialistas americanos. A alocución tivo gran impacto na opinión popular e gañoulle toda a inimizade dos xefes do Partido Demócrata. O progresismo de Wallace e a súa popularidade convertéronse nunha ameaza para o establishment do partido polo que comezaron a realizarse movementos dentro do seu sector máis conservador co fin de neutralizar as súas posibilidades de acceso como nomeado ás primarias presidenciais, obxectivo que conseguiron apoiando a un senador escuro e dócil (Harry Truman) quen si alcanzou a presidencia e levou a cabo, sen ningunha dúbida, o desexo do “século americano”. O resto da historia xa a coñecemos.
Algo similar ocorreu, tamén no Partido Demócrata, nas últimas primarias americanas nas que competiron H. Clinton e B. Sanders. A comunicación entre o equipo de campaña de Hillary e o Comité Nacional do Partido (o DNC) era constante. Tanto a presidenta do Comité, D. W. Schultz, e o xefe da campaña de Clinton, J. Podesta, xunto con sectores do partido tentaron por todos os medios bloquear a alternativa Sanders (un “rara avis” da actividade política e un senador cunha traxectoria coherente e independente). O rumbo anti-Sanders ía en aumento a medida que medraba a súa popularidade. E mentres as sondaxes mostraban que Sanders tiña maiores probabilidades de derrotar a Trump que a señora Clinton, a intranquilidade na xerarquía demócrata aumentaba. O que estaba en xogo, en realidade, non era a elección presidencial, senón o control do partido.
É claro que os xefes do DNC traizoaron o seu mandato de neutralidade e inclinaron a balanza en favor de Clinton. A súa maquinaria manifestou, novamente, unha tendencia clara a preferir os intereses dos poderes establecidos cando sospeita que os seus candidatos móvense demasiado á esquerda.
Estes son dous exemplos, nada illados, nos que por intereses espurios o progresismo foi quen de priorizar o poder interno do partido e renunciar ao poder político en detrimento dos intereses comúns. E esa práctica segue sendo habitual en tanto que os partidos políticos  transcenderon á súa idea primixenia e esencial na democracia: servir de instrumento para a defensa das necesidades da cidadanía. O desexo de control interno das organizacións políticas (inclúo o asamblearismo ficticio, tamén), o ego imperante nos círculos de poder, o sectarismo, a obediencia cega e disciplinada por riba da capacidade e o mérito e o rexeitamento do debate político interno, son síntomas evidentes de que as organizacións políticas de corte progresista están a deixar de ser un instrumento esencial para a participación política. E están a abandonar á súa sorte, dun xeito groseiro, a todos aqueles cidadáns que sofren as consecuencias dunha crise desigual. Alguén chamou a esta situación “unha democracia sen demócratas”.

Publicado no Progreso o 28-10-2017