jueves, 15 de febrero de 2018

Orde e continxencia




M. A. Martínez

A cuestión da orde, e o seu sentido, retorna a nós como espectro do reprimido. Desde os recantos dos puntos cegos da reflexión, regresa, e pide ser repensada. Reclama recuperarse na consciencia de varias xeracións que fixeron dela un ángulo morto, o grao cero da comprensión, o personaxe que encarna a comedia do sen sentido e a traxedia da dominación.
Mais lembremos. No pensamento occidental hai tres grandes tipos de orde que marcan o seu rumbo e significado. O primeiro é o cosmos. É unha orde das cousas na que todas encontran o seu lugar e sentido. O segundo tipo é o edicto. Un mandamento, ou unha lei, tras da que hai un mandatario, gobernante, emisor de disposicións de obrigado cumprimento. A orde ten validez que fornece o seu funcionamento normal. O terceiro tipo de orde é a medida, o número. Fai posible un aparello artificial como o computador, os códigos. Algúns afirman que o mundo posmoderno pode prescindir dos primeiros tipos de orde. Inclusive, grazas á intelixencia artificial, pode liberarse do terceiro. Para eles a continxencia é a esencia da sociedade posmoderna. Isto que significa?
A continxencia significa que cada orde podería ser diferente a como é. Inclusive non ser. A continxencia é o convencional, froito dun acordo novo, pacto inédito, que non se encontra nunha condición «de feito». Pode ser de natureza factual e non xustificarse, ou deducirse, de algo dado, previo. É novidade, creación pura. Un novo curso de acción. Así, a continxencia fura calquera orde (natural, universal). Baleira calquera posición que non se recoñeza como casual (fortuíta, accidental). A sensación xerada é ambivalente: para uns, intranquilidade e desacougo; noutros, entusiasmo e brío.
Quizais a sociedade posmoderna voltea os termos desta comprensión tradicional, demasiado tradicional. Unha análise máis refinada comproba que na actualidade a orde tende a arranxar un déficit de sentido, e a continxencia a amañar un superávit de significado. No primeiro caso, actúa a lóxica do furto, do sobrevivinte que conta e reconta, acumula e atesoura nun burato catastrófico, sen fondo. Un cálculo da nada. No segundo caso, opera a física do sublime, a garda do acontecemento extraordinario, un soño nos preparativos da imaxinación, aínda infantil, que concibe a morte (simbólica) do pai. Para principiar e rematar xusto aí, na falta de porvir do reconto narcisista das imaxes que amañan a escena da caída do símbolo paterno. Na sociedade posmoderna a orde alíñase na conxura dos momentos fundacionais. Na continxencia engástase o furor fundacional que converte o sentido do cotiá en algo trivial. En ambos os dous, a estrutura da práctica sacrificial, e a violenta hostilidade contra o outro, impiden a axustada resposta que agroma entre o ordinario e o extraordinario. Que resposta? É posible unha resposta que desfaga o ciclo da orde e a súa rotura? Talvez.
As decisións colectivas e persoais poden ser comprendidas como formas específicas de dar respostas, responder a algo. Formas coas que se contesta aos ofrecementos, requirimentos, demandas, de situacións determinadas. Se o xurdimento da orde, de calquera orde, é unha reacción a un desafío, a irrupción da continxencia tamén. Por exemplo, a política, desde o punto de vista da orde, é unha pragmática que comprace intereses particulares.
Desde o punto de vista da continxencia, unha impostura que festexa o carácter volcánico da excepcionalidade. Pensar en profundidade a relación entre orde e continxencia é comprender este nó. É afondar na aparente escisión entre orde cotiá e calquera acontecemento extraordinario, no ilexítimo afastamento entre os acontecementos singulares e a norma da orde.
A pretendida, e falsa, asimetría entre o responder repetitivoreprodutivo e o innovador-produtivo ás situacións (ordinarias, extraordinarias) fundaméntase nun paradoxo. Quen agarda respostas acabadas, rematadas, completas, non ten nada que dicir porque todo, se cadra, está dito. Pola contra, quen fala sen responder, tampouco ten nada que dicir, posto que para el, probablemente, non hai nada que dicir. Inventamos o que respondemos. Non aquilo ao que respondemos e dá peso ao falar e actuar. Inventamos a continxencia porque a orde é o seu único sentido.

Publicado no Progreso o 10-2-2018

viernes, 9 de febrero de 2018

Consensos urxentes na sociedade actual



Xosé Ramón Cando Vázquez

Todo réxime de goberno democrático enténdese operado a través de partidos políticos que, por definición, traducen en leis os criterios da cidadanía da que se constitúen en representantes pero, acotío, prodúcese unha sobreactuación e xa non se trata de representar senón de construír ditos criterios. Con este obxecto, non é raro observar como se manipulan ou, cando menos, se esaxeran feitos e realidades, facendo difícil ou mesmo imposible a súa constatación. Esta manobra supón desprazar o debate ideolóxico-político dende o seu lugar lexítimo, o diagnóstico dos problemas e as alternativas de solución aos mesmos, ao espazo da discusión sobre o que existe ou non existe, ao ámbito da metafísica, territorio, como se sabe, pouco propicio para o acordo.
A afirmación de Nietzsche de que toda verdade absoluta é unha ilusión e o único que podemos afirmar son interpretacións, daría pe á eclosión da filosofía hermenéutica que se estendeu ao longo do século XX e que tería en Gianni Váttimo un dos seus representantes. Váttimo, fronte aos diferentes enfoques metafísicos, ou mesmo “científicos”, sobre a  verdade, propón un criterio consensual que, facendo parte do chamado pensamento feble, devén, sen embargo, nunha alternativa revolucionaria na definición radical da democracia  que resulta moi pertinente no contexto que se describe no apartado anterior. A sociedade non pode gastar o tempo e a enerxía nun debate, politicamente estéril, sobre os termos da realidade, cuxa definición debe ser anterior e compartida permitindo situar a dialéctica partidaria no espazo do que tiña sido desprazada.
Coherentemente co anterior e adoptando a perspectiva do consenso, as sociedades deben establecer a base común para o xogo político, concretamente deben acordar que realidades presentan un maior nivel de risco, ou, se se quere, que prioridades hai que abordar con urxencia dende o asentimento do feito de ser reais e urxentes. Na situación actual hai algúns feitos que poderían ter o mencionado carácter:
1.- Debería ser posible chegar a un acordo sobre a realidade do feito de que as mulleres non gozan dos mesmos dereitos que os homes e non reciben igualdade de trato.
2.- Debería ser posible chegar a un acordo sobre a realidade do feito de que está a producirse un cambio climático no que parece que a humanidade ten un papel activo importante e que podería ter repercusións moi negativas para a saúde da mesma.
3.- Debería ser posible chegar a un acordo sobre a realidade do feito de que asistimos a unha transformación das estruturas e as relacións económicas descoñecida no pasado e de que da resposta que sexamos quen de producir derivaranse consecuencias que nos afectarán gravemente.
Se excluímos unha limitada porcentaxe, os varios millóns de votantes dos partidos con representación institucional partillan o significado da expresión vivir decentemente e concordan en tela como obxectivo, sen embargo unha parte importante non comparte que a desigualdade de dereitos entre xéneros sexa unha realidade, que estea a darse, realmente, un cambio climático que, no peor dos casos podería levarnos por diante e que sexamos protagonistas dun cambio de modo de produción que está a darse, realmente, entre nos e que podería ser traumático se non se afronta en beneficio do colectivo. A dificultade non radica, polo tanto, nunha discrepancia política irreconciliable (non existe, de feito, unha importante oposición de criterio sobre o sentido da xestión do público), o que padecemos son comportamentos políticos partidarios que, incapaces de establecer ofertas diferenciadas alén da conxuntural batalla polo poder, tenden, cada vez mais, a fundamentar a súa diverxencia en intentar confundir á cidadanía sobre o contido da realidade porque, como e sabido, non hai mellor táctica para non arriscar solucións ante un problema que negar a existencia do mesmo (sería interesante cambiar isto para non ter que interrogarse despois do desastre "que se fixo mal?").

Publicado no Progreso o 3-2-2018

miércoles, 31 de enero de 2018

Fake News ou noticias falsas?




José Domingo de Prada


Cando 1938 Orson Welles emite o programa de radio A guerra dos mundos, non está tratando de fundar as fake news, pero si consegue alterar a aprehensión da realidade; é de sobra coñecido o efecto devastador e o pánico que induciu nos seus oíntes que, incrédulos nun primeiro momento, e aterrados despois, pensaron que estaban sendo invadidos polos marcianos. Isto a pesares de que Welles advertiu antes da emisión de que se trataba da adaptación dunha obra de ficción e dun posterior aviso da teatralidade do que se estaba emitindo. O programa era recibido como unha noticia crible e facía que se asumiran as posibles consecuencias do que realmente non pasaba, pero os oíntes imaxinaban que efectivamente si ocorría, aínda que, de feito,  non percibiran nada. Copias ou adaptacións do programa tiveron posteriormente as mesmas consecuencias (máis tráxicas nalgún caso, ao perdérense vidas).
Esta anécdota histórica ilustra unha situación que estamos a vivir nesta actualidade que quere re-comezar todo de novo, que non re-coñece (por ignorancia) o pasado e na que o que ocorre se presupón froito da xenialidade absoluta do momento presente. A Welles cábelle a honra de ser o inventor, sen intención, dun xénero novo nos medios de comunicación: elevar á categoría de realidade algo inexistente, é dicir, o que hoxe se denomina crear noticias falsas, ou na súa expresión inglesa «fake news».
Hai, con todo, matices entre o precedente e a situación actual. A maioría dos elementos que configuran unha noticia falsa xa están presentes en Welles: a difusión inmediata e explosiva (no seu caso a través da radio, na actualidade a través da Internet e as redes sociais), a absoluta desconexión da realidade (que permite ás falsas noticias carecer de referentes cos que comparalas), a persistencia, non excesiva, no tempo (o que posibilita recuperalas recorrentemente) ou a naturalidade do narrador (quen debe contar as falsidades como se foran verdades evidentes).
O elemento que diferencia a situación de Welles e a actualidade é a conciencia respecto da propia noticia. El non pretendeu enganar, no sentido de facer vital o engano, senón so de xerar unha ilusión representativa, teatralizar e dramatizar o engano. Que os oíntes confundiran a representación dramática coa realidade mostra a inxenuidade e o manipulable que é o ser humano. Realmente non somos moito máis ca un mero acubillo de prexuízos , temores, inseguridades e quiméricas expectativas que os produtores de falsas noticias aproveitan e explotan. Contra a inxenuidade de Welles está o interese dos organizadores das falsas noticias; contra a inocencia, a manipulación e contra o dominio do medio e o coñecemento da arte que permite forxar a ilusión da realidade oponse hoxe a facilidade e a inmediatez das redes que reiteran bulos de forma masiva.
Ao fin, inventar noticias falsas tampouco é realizar nada novo, non estamos continuamente modificando a realidade? esta modificación non nos permite acaso interpretala e alterala? canto tempo levamos sufrindo unha publicidade espuria e enganadora á que a duras penas podemos resistirnos? non temos aceptado explicitamente as deformadas lecturas da realidade que nos impuxeron a sangue e lume as diferentes elites?
Cando enfrontamos o mundo, este adquire sentido na medida en que o deformamos, e só podemos modificalo cando somos capaces de manipulalo (este vén sendo o principio da intelixencia). A mera representación das cousas non serve para nada, non nos deixa introducir cambios nelas e a fidelidade á realidade -á que moitas veces se da o nome de verdade- é incompatible coa comprensión da estrutura e do cambio do real.
Mentireiros compulsivos dedicámonos a reler, interpretar, cambiar, reestruturar, fragmentar, inventar e falsificar a realidade. Isto é o que nos permite adaptala aos nosos intereses. A que chamamos pois falsas noticias? pois tan só a aquelas que escapando da racionalidade común expúlsannos da zona de confort na que nos sitúan as nosas verdades.

Publicado no Progreso o 27-1-2018